การสืบมรดกและการสูญเสียทรัพย์สินที่ถูกระบุในพินัยกรรม: คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 30135/2025 ชี้แจงการคำนวณส่วนแบ่งตามกฎหมาย

การกำหนดส่วนแบ่งตามกฎหมาย (Quota di riserva) ที่ทายาทโดยธรรมมีสิทธิ์ได้รับ ถือเป็นหนึ่งในประเด็นที่ซับซ้อนและละเอียดอ่อนที่สุดของกฎหมายมรดกในประเทศอิตาลี เมื่อมีการเปิดพินัยกรรม กฎหมายมุ่งหมายที่จะรับประกันว่าญาติสนิทที่สุดจะได้รับส่วนแบ่งขั้นต่ำจากทรัพย์สินของผู้ตาย ซึ่งคำนวณผ่านกระบวนการทางบัญชีที่เรียกว่า "การรวมทรัพย์สินสมมติ" (Riunione fittizia) แต่จะเกิดอะไรขึ้นหากทรัพย์สินที่เป็นวัตถุแห่งพินัยกรรม (Legato) สูญหายหรือเสียหายโดยเหตุที่ผู้รับพินัยกรรมไม่มีความผิดก่อนที่จะมีการคำนวณนี้? ศาลฎีกา (Corte di Cassazione) ในคำพิพากษาที่ 30135 ลงวันที่ 14 พฤศจิกายน 2025 ได้ให้ความกระจ่างที่สำคัญเกี่ยวกับคำถามเฉพาะนี้ โดยกำหนดขอบเขตของการคำนวณกองมรดก

คดีความและหลักกฎหมายที่ศาลฎีกาวางไว้

ข้อพิพาทที่มาถึงศาลฎีกาเป็นความขัดแย้งระหว่างคู่ความ M. S. และ G. S. เกี่ยวกับการรวบรวมกองมรดกและการเรียกร้องส่วนแบ่งตามกฎหมายคืน ประเด็นสำคัญของการถกเถียงคือชะตากรรมของทรัพย์สินที่ถูกระบุในพินัยกรรมซึ่งสูญหายไปโดยที่ผู้รับไม่มีความผิด ศาลฎีกาได้ยอมรับคำร้องและมีคำสั่งให้รื้อฟื้นคดีโดยส่งกลับไปยังศาลอุทธรณ์แห่งปาแลร์โม พร้อมทั้งวางหลักการสำคัญเพื่อรักษาความเป็นธรรมและความเป็นจริงของกองมรดก ณ เวลาที่คำนวณส่วนแบ่งตามกฎหมาย

ในประเด็นการเรียกร้องส่วนแบ่งตามกฎหมายคืน การสูญเสียทรัพย์สินที่เป็นวัตถุแห่งพินัยกรรมโดยเหตุที่ผู้รับไม่มีความผิด ย่อมทำให้มูลค่าของทรัพย์สินนั้นไม่สามารถนำมาคำนวณในการรวมทรัพย์สินสมมติได้ เนื่องจากตามประมวลกฎหมายแพ่งมาตรา 744 และ 562 การสูญเสียทรัพย์สินโดยไม่มีความผิดนั้นขัดขวางการประเมินมูลค่าเพื่อวัตถุประสงค์ในการคืนส่วนแบ่งตามกฎหมาย

หลักการนี้ตั้งอยู่บนการตีความประมวลกฎหมายแพ่งอย่างสอดคล้องกัน โดยอ้างอิงถึงบรรทัดฐานเรื่องการนำทรัพย์สินมารวมกองมรดก (Collazione - มาตรา 744 c.c.) และการลดทอนการให้โดยเสน่หา (Riduzione delle donazioni - มาตรา 562 c.c.) หากทรัพย์สินไม่มีอยู่จริงในโลกแห่งความเป็นจริงด้วยเหตุผลที่อยู่นอกเหนือเจตจำนงหรือความประมาทเลินเล่อของผู้ครอบครอง การเรียกร้องให้นำมูลค่าทางทฤษฎีมาคำนวณย่อมหมายถึงการบิดเบือนสถานะที่แท้จริงของกองมรดก และเป็นการสร้างภาระทางเศรษฐกิจที่ไม่เป็นธรรมแก่ฝ่ายใดฝ่ายหนึ่ง

การรวมทรัพย์สินสมมติและบทบาทของมาตรา 744 และ 562 c.c.

เพื่อให้เข้าใจถึงขอบเขตของคำพิพากษาที่ 30135/2025 อย่างถ่องแท้ จำเป็นต้องระลึกถึงวิธีการรวมทรัพย์สินสมมติตามมาตรา 556 c.c. กระบวนการนี้คือการนำมูลค่าทรัพย์สินที่ผู้ตายทิ้งไว้ (Relictum) หักด้วยหนี้สิน แล้วนำไปรวมกับมูลค่าทรัพย์สินที่ได้ให้ไปในขณะที่มีชีวิตอยู่ผ่านการให้โดยเสน่หา (Donatum) จุดประสงค์คือเพื่อกำหนดส่วนที่ผู้ทำพินัยกรรมสามารถจำหน่ายได้โดยอิสระและส่วนที่สงวนไว้ให้ทายาทโดยธรรม

อย่างไรก็ตาม ผู้ร่างกฎหมายได้กำหนดมาตรการคุ้มครองเฉพาะสำหรับกรณีที่ทรัพย์สินสูญหายโดยไม่มีความผิด:

• มาตรา 744 c.c.: กำหนดว่าทรัพย์สินที่สูญหายโดยเหตุที่ผู้รับการให้ไม่มีความผิดก่อนการเปิดพินัยกรรม ไม่ต้องนำมารวมในกองมรดกเพื่อการแบ่งปัน
• มาตรา 562 c.c.: กำหนดหลักเกณฑ์การสูญเสียทรัพย์สินที่ได้รับจากการให้ โดยระบุว่าหากทรัพย์สินสูญหายโดยความผิดของผู้รับหรือผู้สืบสิทธิ หรือไม่สามารถติดตามคืนได้ มูลค่าจะถูกนำมาคำนวณ แต่หากการสูญเสียนั้นไม่มีความผิด มูลค่าดังกล่าวจะถูกตัดออกจากการคำนวณส่วนแบ่งตามกฎหมาย

ศาลฎีกาได้ขยายหลักการนี้อย่างมีเหตุผลและเป็นระบบไปยังกรณีของพินัยกรรม (Legato) ด้วย หากทรัพย์สินที่ระบุในพินัยกรรมสูญหายโดยไม่มีความผิด ทรัพย์สินนั้นย่อมไม่สามารถและไม่ควรนำมาเป็นภาระในการคำนวณส่วนแบ่งตามกฎหมาย เนื่องจากทรัพย์สินที่แท้จริงของผู้ตายได้ลดลงอย่างเป็นรูปธรรมโดยที่ไม่มีใครได้รับประโยชน์ที่ไม่เป็นธรรม

บทสรุป

คำพิพากษาที่ 30135/2025 ถือเป็นจุดอ้างอิงที่สำคัญสำหรับนักกฎหมายและครอบครัวที่เกี่ยวข้องกับการแบ่งมรดกที่ซับซ้อน คำพิพากษานี้ตอกย้ำหลักความเป็นจริงในการคำนวณส่วนแบ่งตามกฎหมาย โดยป้องกันไม่ให้ทายาทโดยธรรมเรียกร้องสิทธิ์ในมูลค่าทางทฤษฎีของทรัพย์สินที่ไม่มีอยู่จริง ผู้ที่กำลังเผชิญกับการสืบมรดกที่มีการสูญเสียทรัพย์สินที่ระบุในพินัยกรรมหรือการให้โดยเสน่หา จึงต้องประเมินความรับผิดชอบต่อการสูญเสียนั้นอย่างรอบคอบ เพื่อที่จะดำเนินการฟ้องร้องเพื่อลดทอนส่วนแบ่งหรือการต่อสู้คดีได้อย่างถูกต้อง