सर्वोच्च न्यायालय, आदेश क्र. 16826 सन् 2025: वैद्यकीय-विद्यापीठीय विवादांमध्ये निष्क्रिय कायदेशीर अधिकार आणि 'सह-व्यवस्थापन'

सर्वोच्च न्यायालयाचा आदेश क्र. 16826, दिनांक 23 जून 2025, कामगार विभागाद्वारे जारी आणि डॉ. आर. बी. यांनी सादर केलेला, कामगार विवादांमध्ये निष्क्रिय कायदेशीर अधिकाराच्या (legittimazione passiva) बाबतीत एक मूलभूत स्पष्टीकरण देतो. हा निर्णय विद्यापीठीय रुग्णालय कंपन्यांमध्ये कार्यरत असलेल्या वैद्यकीय संचालकांच्या विशिष्ट स्थितीवर लक्ष केंद्रित करतो, एक असे क्षेत्र जिथे आरोग्य आणि शैक्षणिक संस्थांशी 'दुहेरी संलग्नता' अनेकदा कायदेशीर गुंतागुंत निर्माण करते. हा न्यायालयीन योगदान व्यावसायिकांच्या आणि संबंधित संस्थांच्या संरक्षणासाठी महत्त्वपूर्ण आहे.

'सह-व्यवस्थापन' आणि संयुक्त उत्तरदायित्वाचे तत्व

सर्वोच्च न्यायालयाने, ए. जी. आणि एफ. ए. यांच्यातील विवादाचे निराकरण करताना (ज्यामध्ये नेपल्सच्या अपील न्यायालयाद्वारे 13 फेब्रुवारी 2020 रोजी अपील फेटाळण्यात आले होते), स्थापित न्यायशास्त्र (जसे की युनायटेड सेक्शन्स क्र. 8521, 2012) आणि सध्याच्या नियमांनुसार (D.Lgs. 502/1992 आणि D.Lgs. 517/1999) आधारित एक मुख्य तत्व पुन्हा स्थापित केले आहे. मुख्य मुद्दा म्हणजे विद्यापीठीय कंपनी आणि विद्यापीठ यांच्यात खऱ्या अर्थाने 'सह-व्यवस्थापन' (cogestione) ची रचना. येथे संपूर्ण निर्णय खालीलप्रमाणे आहे:

विद्यापीठांच्या कर्मचाऱ्यांनी, जे विद्यापीठीय रुग्णालय कंपन्यांमध्ये वैद्यकीय संचालक म्हणून सेवेत आहेत, त्यांनी सुरू केलेल्या विवादांमध्ये, विद्यापीठीय कंपनी आणि विद्यापीठ या दोघांचीही संयुक्त आणि समवर्ती निष्क्रिय कायदेशीर अधिकार (legittimazione passiva solidale e concorrente) अस्तित्वात आहे, कारण दोन्ही संस्थांमधील संबंध, जे त्यांच्या संबंधित कार्यांचे नियमन करणाऱ्या नियमांमधून उदयास येतात, ते खऱ्या अर्थाने "सह-व्यवस्थापन" ची रचना करतात, जे कामगार संबंधांच्या संदर्भात निष्क्रिय दायित्वांच्या पातळीवर दोघांच्याही कायदेशीर अधिकारांना आधार देते.

हे विधान अत्यंत महत्त्वाचे आहे. याचा अर्थ असा की, कामगार विवादाच्या बाबतीत, वैद्यकीय संचालक विद्यापीठ रुग्णालय कंपनी आणि विद्यापीठ या दोघांवरही खटला भरू शकतो. या 'संयुक्त आणि समवर्ती' निष्क्रिय कायदेशीर अधिकाराचे कारण दोन्ही संस्थांद्वारे केलेल्या कार्यांचे सखोल आंतरसंबंध आणि एकत्रीकरण आहे. संदर्भ नियम अशा समन्वयाचे एक चित्र रेखाटतात जे सामायिक उत्तरदायित्वाला न्यायसंगत ठरवते, कामगाराला अधिक संरक्षण देते आणि कायदेशीर कारवाई सुलभ करते.

व्यावहारिक परिणाम आणि कामगारांसाठी फायदे

या अर्थाचे परिणाम सर्व संबंधित घटकांसाठी महत्त्वपूर्ण आहेत. वैद्यकीय संचालकांसाठी, दोन्ही संस्थांविरुद्ध कारवाई करण्याची शक्यता प्रक्रियात्मक त्रुटींचे धोके लक्षणीयरीत्या कमी करते आणि अधिक कायदेशीर निश्चितता प्रदान करते. आता एकमेव जबाबदार पक्ष अचूकपणे ओळखण्याची आवश्यकता राहणार नाही, ज्यामुळे कायदेशीर दिरंगाई किंवा खटल्यात पक्षांना जोडण्याची गरज टाळता येईल. ही मांडणी विद्यापीठीय रुग्णालय कंपन्यांच्या जटिल संघटनात्मक वास्तवाला ओळखते, जिथे क्लिनिकल, शैक्षणिक आणि संशोधन कार्ये अविभाज्यपणे जोडलेली आहेत. 'सह-व्यवस्थापन' केवळ एक संघटनात्मक वस्तुस्थिती नाही, तर एक तत्व आहे जे सामायिक दायित्वे आणि जबाबदाऱ्यांमध्ये रूपांतरित होते, कामगाराची स्थिती मजबूत करते.

• अधिक निश्चितता: कामगार विस्तारित निष्क्रिय कायदेशीर अधिकारावर अवलंबून राहू शकतात.
• प्रक्रियात्मक कार्यक्षमता: स्वतंत्र प्रक्रिया किंवा खटल्यात पक्षांना जोडण्याची गरज टाळली जाते.
• सुधारित संरक्षण: हे तत्व कार्यान्वयन वास्तवाला प्रतिबिंबित करते आणि हक्कांची पूर्ण प्रभावीता सुनिश्चित करते.

निष्कर्ष

सर्वोच्च न्यायालयाचा आदेश क्र. 16826 सन् 2025 विद्यापीठीय रुग्णालय कंपन्यांमध्ये कार्यरत असलेल्या वैद्यकीय संचालकांच्या संरक्षणासाठी एक महत्त्वपूर्ण पाऊल दर्शवतो. संयुक्त आणि समवर्ती निष्क्रिय कायदेशीर अधिकाराच्या तत्वाचे स्पष्टीकरण देऊन, सर्वोच्च न्यायालयाने एका संवेदनशील क्षेत्रात कामगार विवादांचे निराकरण करण्यासाठी एक मौल्यवान साधन प्रदान केले आहे. हा निर्णय केवळ कामगारांसाठी कायदेशीर कारवाई सुलभ करत नाही, तर विद्यापीठ आणि कंपनी यांच्यातील संबंधांचा एक असा अर्थ स्थापित करतो जो त्यांच्या वास्तविक एकत्रीकरण आणि सामायिक जबाबदारीला प्रतिबिंबित करतो, हक्कांची पूर्ण प्रभावीता सुनिश्चित करतो.